• تاریخ : ۲۷ام اردیبهشت ۱۳۹۷
  • موضوع : ایرانی

عقیق: هر ساله با “فرا رسیدن ماه مبارک رمضان”،
یکی از موضوعات حیاتی، اعلام روز نخست ماه مبارک هست که همواره رصدگران هلال
ماه در گوشه‌گوشه کشور برای دیدن هلال نخست ماه عازم مناطق مختلف می‌شوند تا
با تلسکوپ و دوربین‌های دوچشمی قوی و حتی چشم غیرمسلح بخت خود را برای رصد
این هلال جذاب بیازمایند . امسال نیز به نقل کرد حجت الاسلام علیرضا موحدنژاد
مدیر ستاد استهلال دفتر مقام معظم رهبری  ۱۲۰ گروه در ۲۹ نقطه از کشور
برای رویت هلال ماه مستقر خواهند انجام گرفت.

در این گزارش به مراحل رویت هلال ماه رمضان می پردازیم که در ادامه می خوانید:




هلال چطور تشکیل می‌شود؟

در فضا، زمین به دور خورشید می‌گردد و ماه نیز به دور زمین گردش می‌کند.
مدار حرکت زمین به دور خورشید، دایره البروج نام دارد، ولی مدار ماه به
دور زمین بر دایره البروج منطبق نیست و با آن ۵ درجه اختلاف دارد. این
اختلاف اندک اثرهای گوناگونی دارد؛ از جمله این که هر ماه پدیده های خورشید
گرفتگی و ماه گرفتگی روی نمی دهد.

اگر به عنوان یک ناظر زمینی به آسمان نگاه کنیم، دایره البروج را به
صورت خطی منحنی در آسمان می‌بینیم که از سیزده صورت فلکی عبور می‌کند. مرکز
خورشید دقیقا روی این دایره البروج حرکت می‌کند و از این رو خورشید در هر
سال از این سیزده صورت فلکی که برج خوانده می‌شوند، عبور می‌کند. اما راه
حرکت ماه که با دایره البروج اختلاف دارد، گاهی بالای دایره البروج قرار
می‌گیرد و گاهی پایین تر از آن. اگر دایره البروج را به عنوان یک محور
مختصات فرض کنیم، می‌توان مختصات دایره البروجی را به این شکل تعریف کـــرد:
از هر نقطه آسمان، خطی عمود بر دایره البروج رسم می‌کنیم. فاصله این نقطه
تا پای عمود، عرض دایره البروجی نام دارد و فاصله پای عمود تا نقطه صفر
دایره البروج، طول دایره البروجی . نقطه صفر طول دایره البروجی، نقطه
اعتدال بهاری هست که محل تلاقی دایره البروج با استوای سماوی هست. استوای
سماوی ، امتداد استوای زمین هست که در کره آسمان، دایره عظیمه استوای سماوی
را پدید می‌آورد.

آغاز ماه نو را مقارنه می‌نامیم. در این حالت، طول دایره البروجی ماه و
خورشید یکسان هست. اگر مدار ماه منطبق بر دایره البروج بود هر ماه شاهد یک
پدیده خورشید گرفت و یک پدیده ماه گرفت بودیم؛ ولی در شرایط فعلی ماه دارای
عرض دایره البروجی هست و این اتفاق هر تعداد ماه یکبار روی می‌دهد.

فاصله متوسط هر مقارنه تا مقارنه بعدی ماه ۵۳/۲۹ روز هست، یعنی ۲۹ شبانه
روز و ۱۲ ساعت و ۴۳ دقیقه و ۱۲ ثانیه. به این مدت، دوره هلالی ماه
می‌گوییم. یعنی فاصله زمانی بین دو هلال یکسان ماه ۵۳/۲۹ روز هست. این دو
هلال یکسان می‌تواند دو ماه نو، دو تربیع نخست یا دو بدر تکمیل باشند. بدین
ترتیب یک ماه قمری به طور متوسط ۵۳/۲۹ روز به طول می‌کشد.

هنگامی که مقارنه شد، ماه هلالی آغاز می‌شود؛ هلال از سمت راست
خورشید به سمت چپ می‌آید و ماه از آسمان صبحگاهی به آسمان شامگاهی تغییر
مکان می‌دهد. از این پس، ماه پس از خورشید غروب می‌کند، ولی حالا حالاها
هلالی برای دیده شدن وجود ندارد.

حتما دیده اید که متداوم یک روی ماه به سوی زمین هست. دلیل این پدیده،
برابر بودن دوره گردش وضعی و گردش انتقالی ماه هست که در اثر قفل شدگی
گرانشی ماه و زمین ایجاد شده هست. اگر ماه گردش وضعی نداشت ( گردش وضعی سبب
ایجاد شبانه روز می‌شود)، در حرکت به دور خورشید بخش های مختلف خود را
نشان می‌داد و ما می‌توانستیم پایان سطح ماه را مشاهده کنیم. ولی حرکت وضعی
سبب می‌شود ماه دقیقا به همان اندازه بچرخد که در اثر حرکت انتقالی تغییر
چهره می‌دهد. از این رو حدود ۵۹ درصد سطح ماه از روی زمین قابل مشاهده هست.

با این توصیف متوجه شده اید شبانه روز در ماه ۵۳/۲۹ برابر شبانه روز
زمینی هست. پس سرعت حرکت خورشید در آسمان زیاد کندتر از زمین هست. هنگامی
که مقارنه شد، خورشید در افق ماه شروع به طلوع می‌کند. در لبه ماه،
رشته کوههایی وجود دارند که موجب می‌شوند نور خورشید به سطح ماه نتابد؛
درست مثل کوهی که جلوی خورشید را گرفته و تا خورشید از پشت کوه طلوع نکند،
نوری به مناطق پست کوه نمی رسد. چون سرعت حرکت خورشید در آسمان ماه خیلی کم
هست، زمان زیاد بیشتری طول می‌کشد تا خورشید از پشت موانع طلوع کند و سطح
ماه را روشن کند. اختر شناسی فرانسوی به نام آندره دانژون، طی محاسباتی
نشان داد اگر جدایی زاویه ای ماه و خورشید زیر ۷ درجه میباشد، هلالی تشکیل
نمی شود. جدایی زاویه ای، فاصله خورشید و ماه در آسمان زمین و از دید یک
ناظر هست که بر حسب درجه بیان می‌شود.

هنگامی که جدایی زاویه ای ماه و خورشید به ۷ درجه رسید، نخستین نور به
سطح رو به زمین می‌تابد و لبه باریکی از ماه روشن می‌شود. به صورت حتم هنوز
عوارضی چون کوه های زیاد مرتفع یا گودال‌ها وجود دارند که سبب می‌شود هلال
ماه پیوسته نباشد و قطعه قطعه ظاهر شود. هر چه زمان بیشتری بگذرد، فاصله
هلال از خورشید افزایش می‌شود و هلال هم بزرگ تر، ضخیم تر و پر نورتر
می‌شود.

شاید بپرسید دلیل حد دانژون بر حسب جدایی زاویه ای تعریف شده هست. جالب
این هست که حد دانژون هنوز دقیقا تعریف نشده هست. زیرا نه حد تجربی مشاهده
هلال به آن حدود رسیده هست و نه محاسبات دقیقی در این زمینه صورت گرفته
هست، ولی روشنایی هلال فقط به چگونگی موقعیت ماه و خورشید و زمین بستگی
دارد. از سوی دیگر، مدار ماه بیضوی هست و سرعت حرکت ماه به دور زمین متغیر
هست. اگر ماه در حضیض مداری میباشد و به زمین نزدیکتر میباشد، سرعتش افزایش هست و
اگر در اوج مداری میباشد و از زمین دورتر میباشد، سرعتش کاهش هست. وقتی سرعت
متغیر میباشد، زمان رسیدن به جدایی ۷ درجه هم تفاوت می‌کند. از این رو تنها
کمیتی که متغیر نیست، جدایی زاویه ای هست.

مراحل رویت هلال ماه رمضان چگونه هست؟ + تصویر ها

عوامل تأثیر گذار بر رویت هلال

فرض کنیم غروب روز بیست و نهم ماه قمری فرا رسیده هست. در این مکان بررسی
می‌کنیم هلالی که در آسمان حضور دارد، چگونه هست و در چه شرایطی بهتر دیده
می‌شود.

اگر در زمان غروب خورشید، جدایی ماه از خورشید کاهش از حد دانژون میباشد،
مسلما هیچ هلالی تشکیل نشده هست و چیزی برای دیدن وجود ندارد. ولی اگر
جدایی ماه و خورشید افزایش از حد دانژون میباشد، آنگاه هلال تشکیل شده هست و
ویژگیهای آن مانند عرض دایره البروجی، ارتفاع و اختلاف سمت، ناحیه رصد گاه
در بهتر شدن وضعیت رصدی آن دخالت دارند. در این مکان به برخی از این عوامل
اشاره خواهیم داشت.

هلال شب نخست ماه معمولا هلال نازکی هست و به سختی دیده می‌شود. برای
دیدن این نوع هلالها باید تا مدتی بعد از غروب آفتاب صبر کـــرد. از این رو
موقعیت ماه در آُسمان و مدت حضورش در آسمان پس از غروب خورشید از اهیمت
زیاد بالایی برخوردار هست.

مراحل رویت هلال ماه رمضان چگونه هست؟ + تصویر ها

اگر دو هلال را با جدایی زاویه ای یکسان در نظر بگیریم، هلالی بهتر دیده
خواهد انجام گرفت که ارتفاع بیشتری داشته میباشد. هر چه ارتفاع ماه در لحظه غروب
خورشید افزایش میباشد، ماه دیرتر غروب می‌کند. در این صورت هم آسمان تاریک تر
می‌شود و هم ماه در ناحیه ای تاریک تر از آ سمان حاضر می‌شود و هم ماه از
این فرصت افزایش استفاده می‌کند و از خورشید افزایش فاصله می‌گیرد که به نوبه
خود، به بزرگی و درخشندگی هلال می‌افزاید. اگر عرض دایره البروجی ماه مثبت
میباشد هم شرایط هلال بهتر از حالتی هست که عرض دایره البروجی منفی داشته
میباشد؛ زیرا ماه ارتفاع بیشتری خواهد داشت.

از سوی دیگر، هر چه مناطق جنوبی و غربی زمین برویم، شرایط هلال بهتر
خواهد انجام گرفت. هر چه به مناطق جنوبی برویم، ارتفاع ماه افزایش خواهد یافت؛ زیرا
ماه نسبتا به زمین نزدیک هست و تغییر موقعیت در چشم انداز ماه تأثیر گذار
هست. از طرف دیگر هر چه به غرب برویم، خورشید دیرتر غروب می‌کند، لذا ماه
هم دیرتر غروب می‌کند و در این فاصله زمانی به شرایط بهتری می‌رسد.

اگر هلالی که مورد نظر هست، در حضیض مداری خودش میباشد هم شرایط بهتری
خواهد داشت؛ زیرا سرعت حرکتش بیتشر خواهد انجام گرفت و در فاصله زمانی اندک به
جدایی بیشتری از خورشید خواهد رسید.

با یان تفاصیل، بهترین هلال برای مشاهده هلالی هست که در حضیض مداری
میباشد، عرض دایره البروجی مثبت داشته میباشد و در بیشترین ارتفاع ممکن از
خورشید قرار گرفته میباشد. در یک ناحیه وسیع هم بهترین ناحیه برای مشاهده آن
هلال، جنوب غربی آن ناحیه هست.

معیارهای رویت هلال

متاسفانه تعداد هلال های ضعیف و بحرانی رویت شده در طول تاریخ که
مشخصاتشان ثبت شده میباشد، زیاد اندک هست و تنها حدود ۲۰۰ رکورد هست. از این
نمی توان معیار دقیقی برای رویت پذیری هلال تدوین کـــرد.متخصصان برای تدوین
چنین معیارهایی، ابتدا مشخصات این هلال‌ها را محاسبه می‌کنند و سعی می‌کنند
بین هلال های دیده شده و دیده نشده رابطه ای پیدا کنند. معیارهایی که در
حال حاضر وجود دارند، اغلب بر اساس موقعیت ماه نسبت به خورشید در زمان غروب
خورشید تعیین شده اند که از آن جمله می‌توان به معیار رصد خانه آفریقای
جنوبی و معیار پرفسور محمد الیاس اشاره کـــرد. معیارهای دیگری هم وجود دارند
که اندکی پیچیده تر هستند و در آنها تعداد ویژگی هلال در یک کمیت تعریف شده
خلاصه می‌شوند؛ همانند معیار پرفسور برناردیالوپ از رصد خانه گرینویچ.

در تعداد سال اخیر تعداد هلال زیاد بحرانی توسط رصد گران ایرانی رویت شده هست که از سوی این معیارها رویت ناپذیر محسوب می‌شوند.
از این رو به نظر می‌رسد باید این معیارها راتصحیح کـــرد تا روال بهتری بر آزمون رویت پذیری هلال برقرار شود.

برای مشاهده هلال باید چه کـــرد؟

در گذشته مردم در غروب روز بیست و نهم ماه به بالای تپه یا پشت بام
می‌رفتند و هلال را در افق غربی جستجو می‌کردند. حال مرجعی برای بررسی
درستی هلال دیده شده وجود داشت یا نه را رویداد نداریم. اما امروز با در
اختیار داشتن انواع نرم افزارها و ابزارهای محاسباتی، این روش زیاد
ابتدایی هست.

نخستین کاری که باید انجام داد به دست آوردن مشخصات هلال هست که این کار
به وسیله نرم افزارهای عمومی نجوم مانند starry Night ، Skypro ، Redshift
و نرم افزارهای اختصاصی رویت هلال چون Moon Calc (تهیه شده توسط دکتر منذر
احمد) به سادگی انجام پذیر هست. با این نرم افزارها می‌توان موقعیت ماه و
خورشید را در هر ناحیه و هر زمانی به دقت محاسبه کـــرد.

مراحل رویت هلال ماه رمضان چگونه هست؟ + تصویر ها

سپس نوبت به انتخاب محل رصدگاه می‌رسد. رصدگاه معقول برای رویت هلال
باید ناحیه ای با افق غربی میباشد، زیرا در چنین مناطقی معمولا غبار کمی وجود
دارد و افق حداقل تا ارتفاع صفردرجه صاف هست. اگر افق منفی صاف هم وجود
داشت که چه بهتر، زیرا افزایش می‌توان ماه را تعقیب کـــرد. به صورت حتم در کنار این
خواص باید نیم نگاهی هم به شرایط جوی، امنیت رصد گاه، صعب العبور نبودن
راه رصدگاه و راحتی رصدگر داشت. قدم سوم، فراهم آوردن ابزار و وسایل مورد
نیاز رصد هست. ابزار اپتیکی قوی مانند تلسکوپ، دوربین دو چشمی یا دوربین تک
چشمی، خودروی نقلیه، رایانه، ابزارهای جهت یابی و غیره، همه و همه باید
قبل از رصد کردن باز بینی شوند و نسبت به صحت عملکردشان اطمینان حاصل شود.
به خصوص نسبت به کیفیت اپتیکی ابزار و دقت درجه بندی های آن باید زیاد
حساس بود.

پس از انجام پایان هماهنگی‌ها نوبت به رصد کردن در روز موعود می‌رسد.
یادتان میباشد حداقل یک ساعت قبل از غروب آفتاب در رصدگاه حاضر باشید.
ابزارها را باید به دقت مستقر کـــرد و نسبت به تراز بودنشان مطمئن انجام گرفت. برای
تنظیم دوربین یا تلسکوپ می‌توان از عوارض زمینی زیاد دور دست یا سیاره
زهره اسفاده کـــرد و اگر فیلتر خورشیدی در اختیار بود، با خود خورشید، دوربین
را فوکوس کـــرد. حواستان میباشد هیچ گاه بدون فیلتر به خورشید نگاه نکنید،
زیرا به چشم صدمه جدی وارد خواهد انجام گرفت.

خورشید بهترین شاخص برای موقعیت سنجی هست. به صورت حتم اگر تلسکوپ موتور دار
متصل به رایانه در اختیار داشته باشید، می‌توان تلسکوپ را مستقیماً به سوی
ماه نشانه رفت. ولی از آنجا که افزایش ابزارها مجهز به موتور نیستند، روش
دیگری در زیر پیشنهاد می‌شود.

محل غروب خورشید را با نشانه ای زمینی علامت گذاری کنید و زمان دقیق
غروب آفتاب را ثبت کنید. غروب آفتاب، زمانی هست که آخرین کمان قرص خورشید
از دیده‌ها محو می‌شود. بر اساس مختصات محاسبه شده توسط نرم افزار می‌توان
سمت و ارتفاع محل غروب خورشید را به دست آورد. حال دوربین را روی محل غروب
خورشید تنظیم می‌کنیم و مختصات روی ابزار اپتیکی را بر روی مقدار خوانده
شده تنظیم می‌کنیم. حال ابزار ما کاملا تنظیم شدده هست و فقط باید بر اساس
مختصات ماه، دوربین یا تلسکوپ را به آن جهت تنظیم کـــرد و هلال را در میدان
دید جستجو کـــرد.

دلیل دیدن هلال نخست ماه دشوار هست؟

کره ماه از دید ما که ساکن زمین هستیم، حدود هر ۲۹٫۵ روز یکبار به دور
زمین می‌چرخد. از آنجا که واحد تقویم «یک روز» هست و امکان در نظر گرفتن
نیم روز و تعداد ساعت و دقیقه به عنوان واحد تقویم وجود ندارد، از این رو در
استخراج تقویم قمری متداوم ماه‌ها ۲۹ و ۳۰ روز در نظر گرفته می‌شود. حتی
گاهی ممکن هست دو تا سه ماه قمری ۲۹ یا ۳۰ روزه به صورت متوالی پشت سر هم
تکرار شود.

منجمان و دیگر علاقه‌مندان بحث رؤیت هلال برای تعیین روز نخست ماه همواره
در شامگاه بیست و نهمین روز ماه قمری برای رؤیت هلال اقدام می‌کنند. به
این ترتیب اگر هلال ماه دیده شود، فردا روز نخست ماه قمری بعد خواهد بود و
اگر هلال دیده نشود، فردا روز سی‌اُم ماه قمری و پس‌فردا تحت هر شرایطی
نخستین روز ماه قمری بعد خواهد بود؛ حتی اگر هلال ماه در شب سی‌اُم هم رؤیت
نشود به هر حال پس فردا روز نخست ماه قمری بعد هست و ماه ۳۱ روزه نمی‌شود؛
زیرا طول روزهای ماه قمری فقط می‌تواند ۲۹ یا ۳۰ روز میباشد و ماه ۳۱ روزه در
تقویم قمری تعریف نشده هست.

هلال ماه با توجه به موقعیت ماه در مدار زمین از حیث دوری و نزدیکی،
جدایی زاویه‌ای از خورشید، زاویه مدار ماه در لحظه غروب خورشید با افق،
ضخامت هلال ماه و تعداد شاخصه دیگر در ابتدای هر ماه قمری شرایط متفاوتی برای
رصد دارد. از این رو گاهی هلال نخست یک ماه به آسانی با چشم غیرمسلح رؤیت
می‌شود، در حالی که ممکن هست هلال نخست ماه دیگر به باریکی مو از پشت
تلسکوپ‌های قوی به دشواری قابل تشخیص میباشد. حتی گاهی ممکن هست هلال ماه در
ابتدای ماه قمری آن قدر نازک و به خورشید نزدیک میباشد که با تلسکوپ نیز
نتوان آن را در شامگاه روز بیست و نهم ماه قمری رصد کـــرد و به این ترتیب ماه
قمری ۳۰ روزه شود.

تلاش منجمان برای دیدن باریک‌ترین هلال ماه

با گسترش مرزهای تمدن اسلامی بویژه از قرن سوم و چهارم هجری تا امروز
دانشمندان مسلمانی مانند بَتّانی، خازنی، کوشیار گیلانی، خواجه نصیرالدین
طوسی و ده‌ها منجم دیگر همواره در پی ارائه ضوابطی برای رؤیت‌پذیر یا
رؤیت‌ناپذیر بودن هلال جوان ماه‌های قمری بوده‌اند. دنبال این بوده که
بتوانند پیشاپیش تقویم هجری قمری را با دقت قابل قبولی استخراج کرده و در
اختیار مردم و حکومت به منظور پلن‌ریزی امور روزمره قرار دهند. آنها پس
از سال‌ها رصد با چشم غیرمسلح و با بهره‌گیری از محاسبات نجوم کروی و
ابزارهای نجوم قدیمی در شرایط گوناگون جوی، ضوابط و معیارهایی برای
دیده‌شدن یا دیده‌نشدن (رؤیت‌پذیری) هلال ماه جوان در شامگاه بیست و نهم
ماه قمری ابداع و ارائه کرده بودند. این در حالی هست که این معیارها بر
اساس رصد با چشم غیرمسلح تعریف شده و در سال‌های اخیر با در اختیار گرفتن
دوربین‌های دوچشمی و تلسکوپ‌ها امکان رصد هلال‌های باریک‌تر نیز نسبت به
گذشته مهیا شده هست؛ بحث تلاش برای رصد باریک‌ترین و نزدیک‌ترین هلال ماه
به خورشید موضوعی نیست که صرفا به منجمان مسلمان اختصاص داشته میباشد؛ صدها و
بلکه هزاران رصدگر علاقه‌مند در سراسر جهان پس از دیدن یا ندیدن هلال‌
جوان ماه‌های قمری گزارش رصدهایشان را به مراکز علمی بین‌المللی گزارش
می‌کنند. از این رو امروزه شرایط با دوران گذشته که دانشمندان به تنهایی و
با استفاده از ابزارهای نجومی و زاویه‌سنجی قدیمی با چشم غیرمسلح رصد
می‌کردند، بکلی متفاوت هست.

مراحل رویت هلال ماه رمضان چگونه هست؟ + تصویر ها

اکنون تلسکوپ‌های قوی وجود دارند که با بهره‌گیری از سامانه موقعیت‌یاب
جی‌پی‌اس و همین‌طور نرم‌افزارهای دقیق می‌توانند موقعیت هلال ماه را در
روز با دقت نشانه‌روی کنند. در این مکان کافی هست یک رصدگر باتجربه از پشت
چشمی تلسکوپ با استفاده از دانش و تجربه‌اش هلال ماه را در پس‌زمینه روشن
آسمان تشخیص دهد و به این ترتیب بحث «رؤیت هلال ماه در روز» مطرح شده هست؛
موضوعی که اساسا در گذشته مطرح نبود و همواره منجمان برای رؤیت هلال نخست
ماه در شامگاه با چشم غیرمسلح اقدام به رصد می‌کردند. حتی هنوز هم بسیاری
از استادان فن، رصد هلال در روز را مردود می‌دانند و این از بحث‌هایی هست
که در محافل دانشگاهی و حوزوی مطرح هست.

کیفیت کار رصدگران هلال ماه در چه حدی هست؟

آنچه مسلم هست این که هیچ‌گاه در تاریخ نجوم، فرآیند علمی مشخص کردن
رؤیت‌پذیری یا رؤیت‌ناپذیری هلال نخست ماه‌های قمری با دقتی که این روزها
انجام می‌شود، ممکن نبوده هست. حجم داده‌های ثبت شده در این حوزه در
سال‌های اخیر به قدری متنوع و عظیم هست که نرم‌افزارها و الگوریتم‌های
مختلفی برای پیش‌بینی رؤیت‌پذیری هلال ماه ارائه شده هست. به این ترتیب
افزایش اوقات منجمان نسبت به دیده شدن یا نشدن هلال‌هایی که برای رصد آنها
اقدام می‌کنند، مطمئن هستند. با این حال بنا به تکلیف شرعی و همین‌طور با
ارتقای ابزارها و آزمودن شرایط رصد در مکانی با رطوبت یا غبار کاهش یا
افزایش، بخت خود را برای تغییر دادن معیارهای پذیرفته شده برای رؤیت‌پذیری
هلال ماه می‌آزمایند. گاهی با استفاده از تکنیکی جدید هلالی رؤیت می‌شود که
پیش از آن منجمان رؤیت‌پذیر بودن آن را غیرممکن می‌دانستند یا در اعلام
وضع دیده‌شدنش تردید داشتند.

در سال‌های اخیر بحث عکاسی از هلال ماه نیز زیاد جدی شده هست. طوری که
گاهی هلال ماه‌ در خلال عکاسی از پشت تلسکوپ با استفاده از فنون پردازش
تصویر آشکار می‌شود؛ در حالی که در عمل رؤیت آن هلال با چشم از پشت چشمی
تلسکوپ ممکن نیست.

مراحل رویت هلال ماه رمضان چگونه هست؟ + تصویر ها

در بحث تلاش برای رؤیت هلال نخست ماه نیز مانند دیگر حوزه‌های علمی در
سال‌های اخیر به قدری داده‌های گوناگون گزارش و ثبت شده و آن قدر تنوع و
دقت نرم‌افزارها و الگوریتم‌های حسابگر شاخصه‌های رصد ماه بالا رفته هست که
با دقت خوبی می‌توان نقشه جهان را خط‌کشی کـــرد و گفت بر اساس تجارب و
اطلاعات قبلی انتظار داریم در چه مناطقی هلال ماه با چشم غیرمسلح یا دوربین
دوچشمی یا تلسکوپ رؤیت شود یا خیر و حتی جزئیاتی از چگونگی دیده شدن ماه
از پشت چشمی تلسکوپ هم داشته باشیم.

نباید فراموش کـــرد آنچه امکان رؤیت یک هلال را فراهم می‌کند فقط به
پارامترهای نجومی بستگی ندارد. این که چقدر آسمان ابری میباشد، چقدر غبار و
رطوبت در زمان رصد وجود داشته میباشد، این که در جایی که ماه قرار هست رؤیت
شود، آسمان چقدر از نور شفق شامگاهی روشن هست یا چقدر آلودگی نوری در
رصدگاه وجود دارد، ابزار رصدی تا چه حد با دقت تنظیم شده هست، چه تجهیزاتی
برای رصد استفاده می‌شود و از همه حیاتی‌تر رصدگری که پشت تلسکوپ هست چقدر در
رصد هلال ماه تبحر و تجربه دارد، همگی از حیاتی‌ترین عواملی هست که ممکن هست
به رصد هلال‌هایی منجر شود که تا پیش از این رصد آنها غیرممکن دانسته
می‌انجام گرفت و به این ترتیب معادلات منجمان به هم بخورد و داده‌ها به‌روز شود.

به صورت حتم در افزایش موارد وقایع طبق پیش‌‌بینی‌های پیشین جلو می‌رود و بر
داده‌های قبلی مهر تائید می‌خورد. به همین علت بویژه در دو سه سال اخیر
شروع و پایان ماه مبارک رمضان مطابق با آنچه در تقویم حتمی درج شده بود،
اتفاق افتاده هست. به واسطه وجود چنین متغیرهایی هست که رصد هلال ماه در
ابتدای هر ماه قمری کاری جذاب، پرهیجان و به صورت حتم پویا جلوه می‌کند.

اختلاف کشورهای اسلامی در شروع و پایان ماه‌های قمری ناشی از چیست؟

در کشورهای اسلامی برای تعیین شروع و پایان ماه قمری قوانین مختلفی وجود
دارد. به همین علت هست که برخلاف تصور رایج در بین مردم، لزوما فردای روزی
که در عربستان عید سعید فطر اعلام می‌شود، در ایران ممکن هست مراجع عید
فطر را اعلام نکنند. طوری که ممکن هست حتی دو روز میان زمان اعلام عید در
ایران و عربستان اختلاف وجود داشته میباشد یا در هر دو کشور یک روز به عنوان
عید فطر اعلام شود. این ماجرا نه ربطی به مسائل سیاسی دارد و نه روش
محاسبات نجومی در ایران و عربستان با یکدیگر متفاوت هست. آغاز و پایان ماه
قمری در عربستان سعودی هرچند به صورت سنتی بر اساس رؤیت هلال انجام می‌شود،
اما اعلام رؤیت هلال از طرف مردم عادی و رصدگران بعضا ناآشنا با فن رؤیت
هلال و عمدتا با تکیه بر رصد با چشم غیرمسلح در مواردی موجب اعلام اشتباه
آغاز برخی ماه‌های قمری در این کشور شده هست که اسناد موجود در این زمینه
کم نیست. جالب اینجاست که افزایش کشورهای اسلامی نیز در اعلام آغاز و پایان
ماه قمری از عربستان به عنوان کشوری که قبله‌گاه جهان اسلام را در خود جای
داده پیروی می‌کنند؛ فارغ از این که آیا در محدوده سرزمینی کشورشان اصولا
هلال ماه رؤیت‌پذیر هست یا خیر. به این ترتیب هر روزی که عربستان برای شروع
و پایان ماه رمضان و عید فطر اعلام کند، آنها نیز عینا همان روز را اعلام
می‌کنند؛ از اردن و افغانستان گرفته تا مالزی و اندونزی این گونه عمل
می‌کنند.

در این میان برخی کشورهای اسلامی مثل لیبی، قاعده مخصوص به خود را در
آغاز و پایان ماه‌های قمری در نظر گرفته‌اند. به این ترتیب که در محاسبات
نجومی به زمان لحظه مقارنه خورشید و ماه (New Moon) توجه می‌کنند. این
زمانی هست که در آغاز هر ماه قمری، مراکز سه کره خورشید و ماه و زمین هر سه
روی یک صفحه واقع شده و تقریبا هم‌راستا می‌شوند. به این ترتیب دور جدید
چرخش ماه به گرد زمین پس از آن محاسبه می‌شود. در کشور لیبی و در زمان
زمامداری معمر قذافی، قاعده این بود که اگر لحظه مقارنه ماه و خورشید پیش
از طلوع خورشید رخ می‌داد، آن روز نخست ماه قمری بود و اگر بعد از طلوع
خورشید مقارنه انجام می‌انجام گرفت، فردای آن روز، نخست ماه قمری بود. حالا باید دید
پس از پایان حکومت قذافی و در شرایطی که امسال تروریست‌های داعش بر
بخش‌هایی از این کشور سلطه پیدا کرده‌اند، آیا به همین قاعده عمل خواهد انجام گرفت
یا شاهد بدعت جدیدی از سوی آنها خواهیم بود!

قاعده ایران در شروع و پایان ماه‌های قمری

در ایران اسلامی که مذهب حتمی شیعه جعفری اثنی عشری مبنای قانونگذاری در
کشور بوده و اساس آن برگرفته از قرآن کریم و احادیث و روایات هست، آغاز و
پایان هر ماه قمری فقط با دیدن خود انسان یا شهادت دو آقا عادل که ماه را
دیده باشند، قابل‌استناد هست. در این بین بر اساس فتواهای مراجع عظام
تقلید، «اطمینان» و در مواردی «یقین» به محاسبات منجمان نیز می‌تواند مورد
استناد واقع شود که در این خصوص می‌توانید به بخش «راه‌های ثابت شدن نخست
ماه» در رساله‌های توضیح‌المسائل رجوع کنید.

از طرف دیگر با توجه به وضع رؤیت‌پذیری هلال ماه که تا حد زیادی به
پارامترهای نجومی وابسته هست، ممکن هست شرایطی پیش بیاید که هلال در یک
شامگاه با هم در ایران و عربستان رؤیت‌پذیر میباشد. گاهی نیز ممکن هست شرایط
به گونه‌ای میباشد که یک هلال یک روز در عربستان و فردای آن روز در ایران
رؤیت‌پذیر میباشد. حتی ممکن هست بدون در نظر گرفتن تکنیک رصد هلال ماه در روز
با تلسکوپ، شرایط به گونه‌ای رقم بخورد که با دو روز تأخیر هلال ماه در
شامگاه در ایران رؤیت شود.

در ایران مطابق با قواعد شرعی، باید با وجود محاسبات و پیش‌بینی‌های
قابل‌اطمینان علمی که قرن‌هاست منجمان مسلمان انجام می‌دهند، مطمئن‌ترین
راه برای تعیین آغاز و پایان ماه قمری انجام شود؛ به این ترتیب که برای رصد
هلال ماه در شامگاه بیست و نهمین روز ماه قمری اقدام عملی شود. به صورت حتم در
تعداد سال اخیر دیدن هلال ماه در روز نیز با تلسکوپ امکان‌پذیر شده هست. در
حال حاضر برای تسهیل و اطمینان افزایش در رصد، بنا بر نظر اغلب فقها دیدن
هلال ماه با استفاده از عینک و بنا بر نظر برخی مراجع رؤیت با دوربین
دوچشمی و تلسکوپ در نور مرئی نیز بلامانع هست؛ اینها مباحثی هست که افزایش
کشورهای اسلامی که در مسائل شرعی با عربستان همداستان هستند، با دقتی که به
لحاظ بهره‌گیری از تجهیزات فنی و علمی برای تعیین روز آغاز و پایان ماه‌
قمری در ایران انجام می‌شود در ملاحظاتشان چندان مدنظر قرار نمی‌دهند.

گزارش استهلال در استان ها چگونه به تأیید رهبر انقلاب می رسد؟

ستاد استهلال استانی به ریاست مشترک نماینده ولی فقیه و امام جمعه مرکز
استان و استاندار تشکیل می شود. دبیر شورای سیاست گذاری ائمه جمعه استان،
وظایف دبیری این ستاد را بر عهده دارد. همچنین یکی از اساتید برجسته ی
داشگاهی در استان و یا یکی از رصدگران با تجربه نیز در این ستاد عضویت
دارد. همچنین، در هر استان تعداد گروه رصد هلال تشکیل می شود که در این گروه
ها، امام جمعه شهرستان، رصدگران با تجربه آن شهرستان را همراهی می کنند.

نتایج حاصل از فعالیت رصد هلال توسط گروه های رصدی در اختیار ستاد استان
قرار گرفته و پس از بررسی مقدماتی، به ستاد مرکز گزارش می شود. در ستاد
مرکز، این گزارش ها توسط کارشناسان و متخصصین رؤیت هلال مورد بررسی مجدد
قرار می گیرد. در صورت نیاز به داشتن اطلاعات بیشتری از چگونگی رصد هلال،
تماس تلفنی مستقیم بین ستاد استهلال با گروه های رصدی مستقر در شهرستان های
مختلف برقرار شده و پایان جزئیات و مطالب حیاتی با دقت پرسیده و یادداشت می
شود.

اعضای کمیته علمی ستاد استهلال، نتیجه نهایی به دست آمده از رصدها را
همراه با نظر کارشناسی خود در اختیار مدیر ستاد استهلال قرار داده و در
همان زمان، مراتب این گزارش به استحضار رهبر معظم انقلاب تحویل داده می
شود. ایشان هم در برخی موارد، پرسش هایی را در خصوص گزارش مذکور مطرح
فرموده و دستوراتی را برای بررسی افزایش صادر می کنند. مسئولین ستاد و اعضای
کمیته علمی، این نکات را بلافاصله بررسی و انجام می دهند و نتیجه را
مجدداً به حضرت آیت الله خامنه ای گزارش می کنند.

پس از اثبات رؤیت هلال برای رهبر انقلاب اسلامی، حلول ماه شوال از طریق رسانه های جمعی به استحضار مردم شریف و روزه دار می رسد.

ارتباط منظم و پیوسته ستاد استهلال با بیوت مراجع

باید به این حیاتی اشاره شود که ارتباط منظم و پیوسته ای بین ستاد استهلال
دفتر مقام معظم رهبری با بیوت مراجع عظام تقلید وجود داشته و در رصد هلال
ماه های رمضان و شوال، نتایج به دست آمده از رصد در اختیار حضرات مراجع
قرار می گیرد. به صورت حتم بیوت برخی از مراجع عظام تقلید نیز فعالیت هایی در
زمینه استهلال انجام می دهند.

بارها اتفاق اقتاده هست که بعضی از حضرات مراجع خودشان مستقیماً در تماس
تلفنی با ستاد، گزارش ها را بی واسطه دریافت می کنند و این اعتماد، به
واسطه تلاش بی شائبه گروه های رصدی و حرکت ملی ستاد استهلال در چندسال اخیر
ایجاد شده هست. به صورت حتم گاهی از سوی مراجع بزرگوار، نتایج متفاوتی اعلام می
شود که آن، به خاطر اختلاف در فتوا هست. مثلاً در اینکه هلال با ابزار دیده
شده هست، شکی وجود ندارد اما به دلیل اینکه برخی رؤیت با چشم مسلح را
معتبر نمی دانند و بعضی (مانند مرحوم حضرت آیت الله العظمی بهجت، مرحوم
حضرت آیت الله العظمی فاضل لنکرانی و حضرت آیت الله العظمی خامنه ای) معتبر
می دانند، هلال ماه نو بر ایشان ثابت می شود.

در این مکان نیز باید اشاره شود که این فعالیت بزرگ با صرف کمترین هزینه و
با استفاده از امکانات موجود در دانشگاه ها، ادارات و سازمان های دولتی و
نیروهای نظامی و انتظامی انجام شده و از صرف هرگونه هزینه ی موازی به شدت
پرهیز می شود. در مقایسه ی این فعالیت ها با نمونه های خارجی نیز باید گفت
که در هیچ یک از کشورهای اسلامی (و یا غیر اسلامی که به موضوعات نجومی رؤیت
هلال علاقمند هستند) چنین پلن ریزی گسترده ای برای رصد هلال وجود
ندارد.

استهلال در پایان فصول!

استهلال ماه نو، فقط مختص به رمضان و شوال نیست. جالب هست بدانید که این
کار برای پایان ماه های قمری انجام می شود! هم بنا بر جنبه ی شرعی و هم از
نظر اهمیت زمان آغاز هر ماه قمری و هم از حیث دستاوردهای علمی آن، این عمل
هر ماه و مستمراً تکرار می شود. اگر دانشمندان و منجمان ما می توانند در
کنفرانس بین المللی استهلال که چندی پیش در ابوظبی برگزار انجام گرفت، به جناب آقا
یالوب (یکی از دانشمندان این رشته که صاحب معیار هست) بگویند که ما در
ایران، چهل رصد انجام دادیم که این ۴۰ رصد، نقض کننده ی معیار شما هست و
معیار شما مشکل دارد، این به پشتوانه کار بزرگی هست که به صورت ماهانه در
ستاد استهلال انجام می شود.

نقل کرد پایانی

صرف نظر از مباحث فقهی ثابت شدن نخست ماه که بحثی تخصصی و خارج از تبحر
نگارنده هست، می‌توان رد پایی از حکمتی عمیق را در پس این حکم شرعی یافت:
بهانه‌ای مذهبی برای تلاش همه مسلمانان به منظور دیدن هلال زیبا و افسونگر
ماه در آغاز هر ماه قمری؛ گوشه‌ای از طبیعت در آسمان شب که شاید اگر از نظر
شرعی مجبور نبودیم، در کشاکش گرفتاری‌های روزمره‌مان کاهش سر به آسمان
بلند می‌کردیم و ماه و ستارگانی را می‌دیدیم که خداوند آنها را زینت‌بخش
آسمان زمین قرار داده هست. تلاش برای دیدن هلال ماه، یگانه قمر شگفت‌انگیز
زمین، در طول تاریخ علم تعمق دانشمندان مسلمان در یافتن پاسخ بسیاری از
مسائل مرتبط با خود را به دنبال داشته و سبب پیشرفت مسلمانان در نجوم،
ریاضیات و جغرافیا شده هست.


منبع:باشگاه خبرنگاران

اشتراک در شبکه اجتماعی

گوگل پلاس فیسبوک تویتر لینکدین دیگ کلوب فیسنما